Tussen Fantasie en Werkelijkheid

De stadsgezichten van B.J. van Hove.

In 1818 schilderde Bart van Hove zijn eerste stadsgezicht. Vooral van Den Haag, maar ook van andere steden legde hij straten, pleinen en grachten vast, zoals die er in zijn tijd – de negentiende eeuw – uitzagen. Het ging hem hierbij niet in de eerste plaats om een fotografisch nauwkeurige weergave, maar vooral om het maken van een mooi schilderij. Als het bijvoorbeeld ter wille van de compositie nodig was een gebouw een stukje te verplaatsen, dan schrok hij daar niet voor terug. Zo mengde hij de werkelijkheid met een vleug fantasie. Het omgekeerde komt echter veel vaker voor. In de talrijke fantasie stadsgezichten die hij schilderde, zijn stukjes werkelijkheid terug te vinden. Zo gebruikte hij voor de huizen, kerken en andere gebouwen bestaande bouwstijlen, vooral gotiek en Hollandse renaissance.

Bij de tentoonstelling verschijnt onder dezelfde titel een rijk geïllustreerd boek:
Mast, M. van der, en T. de Liefde-van Brakel, Tussen fantasie en werkelijkheid. De stadsgezichten van B.J. van Hove (1790-1880). Venlo: Van Spijk Uitgevers, 2012.

Gezicht op Den Haag vanuit het noordwesten

Dit is best een bijzonder schilderij, omdat Van Hove niet veel stadspanorama’s schilderde. We kijken hier naar het silhouet van Den Haag vanaf het toenmalige Dekkersduin waar het tegenwoordig is bebouwd met de woonwijk Duinoord. Schuin naar rechts in het landschap zien we de voormalige Afzanderijvaart, waar tegenwoordig de Koningin Emmakade en Waldeck Pyrmontkade liggen. Op het drassige gebied onder aan het duin werd in de jaren 1870 het Zeeheldenkwartier gebouwd. Links in de verte zien we een huizenrijtje staan dat langs de tegenwoordige Toussaintkade ligt. Verdeeld over de horizon is een aantal van de belangrijkste gebouwen van Den Haag zichtbaar.

 In de gebouwen van links naar recht zichtbaar op de horizon, herkennen we:
De Kloosterkerk (met torentje) aan het Lange Voorhout
De Ridderzaal op het Binnenhof
De Nieuwe Kerk aan het Spui
Het torentje van het Oude Stadhuis aan de Groenmarkt
De boven alles uitstekende Grote Kerk
De Teresiakerk aan het Westeinde
De Willibrorduskerk aan de Assendelftstraat
Het regentengebouw van het Hofje van Nieuwkoop aan de Prinsegracht
De Haanmolen op de hoek van Noordwal en Bij de Westermolens en de Haasmolen op de hoek van de huidige De Constant Rebecquestraat en de Koningin Emmakade

Van Hove heeft in dit schilderij de werkelijkheid wat verfraaid. Hier en daar zijn wat gebouwen verschoven, om de compositie van het totale beeld te verbeteren. Ook heeft hij de gebouwen die het Binnenhof omsluiten, weggelaten, waardoor de Ridderzaal wordt ‘onthuld’. En omdat de Nieuwe Kerk in werkelijkheid veel verder weg ligt, zou deze vanaf het door Van Hove gekozen standpunt eigenlijk onzichtbaar zijn geweest. Daarom heeft hij hem als het ware wat opgetild.

Met dit gezicht op Den Haag is iets bijzonders aan de hand. Het werd ooit omsloten door twaalf randtaferelen met gezichten op plaatsen in Zuid-Holland. Daarvan zijn er vier bekend: Scheveningen, Rijswijk, Leidschendam en Voorburg.

Gezicht op Scheveningen

Dit kleine panorama waarop we naar het oude dorp van Scheveningen kijken en naar het strand met vissersschepen, was ooit onderdeel van het grotere werk Gezicht op Den Haag vanuit het noordwesten (hierboven weergegeven) wat door het gezicht op Scheveningen en 11 andere kleine panorama’s van omliggende steden werd omlijst.

Het Oude Vrouwen- en Kinderhuis aan het Spui

Een veel terugkomende Haags stadsbeeld in het werk van Bart van Hove is het voormalige Oude Vrouwen- en Kinderhuis aan het Spui. Dit gebouw, oorspronkelijk uit 1615 en later uitgebreid, schilderde hij voor het eerst in 1822 (klik hier voor de objectinformatie). We kijken hier in de richting van het stadscentrum. Zo zien we rechts boven de huizen links van het water het torentje van de Nieuwe Kerk aan het Spui. En recht vooruit, door de relingen van de brug, heeft Van Hove heel waarschijnlijk het dakwerk van de Ridderzaal op het Binnenhof weergegeven. Op een schilderij uit 1830 zien we het Oude Vrouwen- en Kinderhuis vanaf een grotere afstand liggen, waardoor er meer straat en omliggende bebouwing in beeld verschijnt (klik hier voor de objectinformatie). In 1874, toen het gebouw inmiddels niet meer bestond, schilderde hij het Oude Vrouwen- en Kinderhuis opnieuw. Ditmaal vanuit de tegenovergestelde richting (klik hier voor de objectinformatie), waardoor we in de richting van het huidige Rijkwijkseplein kijken.

De Tuin van de Gedempte Burgwal 34 in Den Haag

Dit stadsgezicht geeft wel een heel opvallend beeld op de Haagse binnenstad. Door een gat in een muur van de tuin van de Gedempte Burgwal 34 kijken we direct uit op een gracht, vermoedelijk de Paviljoensgracht, met een brug. Dit speelse doorkijkje past goed in de 19^de eeuwse traditie om parken en tuinen aan te leggen in landschapsstijl. Daarbij werd geprobeerd om wandelaars in verschillende stemmingen te brengen door middel van wisselende doorkijkjes en architectonische grappigheden die in het uitzicht werden geplaatst. Weliswaar is het de vraag of Van Hove de situatie in de tuin van de gedempte Burgwal 34 heeft weergegeven naar de werkelijkheid, want het gaat hier om een privétuin en is niet aannemelijk dat er een dergelijke publiekelijk toegang was. Toch blijkt uit een kadasterkaart uit die tijd dat het mogelijk was om vanuit de tuin uit te kijken op de Paviljoensgracht en de brug ter hoogte van de Nieuwe Molstraat. Bovendien liep evenwijdig aan en direct achter de tuinmuur een gracht, haaks op de Paviljoensgracht. Door dat aangrenzende water zouden ongewenste bezoekers zich niet door de eventuele opening in de muur in de tuin hebben kunnen begeven.