Een verborgen Russische schat in Den Haag
De Russisch-orthodoxe kapel van koningin Anna Paulowna
Als bijzonder onderdeel van de tentoonstelling Kijk, daar gaat de koning!, toont het Haags Historisch Museum een reconstructie van de voormalige hofkapel van Anna Paulowna. De inventaris van deze kapel met kerkzilver, religieuze geschriften en priestergewaden, wordt tot op de dag van vandaag gebruikt in de Russisch-orthodoxe Kerk van de Heilige Maria Magdalena aan de Obrechtstraat in Den Haag.
Een verborgen Russische schat in Den Haag
De Russisch-orthodoxe kapel van koningin Anna Paulowna
In 1816 vond in St.-Petersburg het huwelijk plaats tussen Anna Paulowna, dochter van de Russische tsaar Paul I, en Willem II. De traditie wilde dat de grootvorstinnen van het geslacht Romanov ook na hun huwelijk de Russische orthodoxie trouw bleven. De bruidsschat van Anna Paulowna bestond onder meer uit objecten voor de inrichting van een Russisch-orthodoxe kapel. Zo kon ze in haar nieuwe vaderland haar geloof blijven beoefenen. In al haar paleizen in Nederland en België liet ze ruimtes inrichten als kapel.
Met de dood van Anna Paulowna verdwenen ook haar kapellen uit de paleizen. De schitterende objecten die ooit deze ruimtes sierden – iconostases, kerkzilver, religieuze geschriften, priestergewaden et cetera – zijn gelukkig wel bewaard gebleven. Ze kregen uiteindelijk een onderkomen in de Russisch-orthodoxe Kerk van de Heilige Maria Magdalena aan de Obrechtstraat in Den Haag. Daar worden ze tot op de dag van vandaag gebruikt tijdens de eredienst.
Aanleiding voor deze tentoonstelling vormt de onlangs afgeronde restauratie van de inventaris van de voormalige hofkapel van Anna van Paulowna. Deze verborgen Russische schatten zijn nu tijdelijk in het museum te bewonderen. Door de reconstructie van de iconostase uit Paleis Kneuterdijk waant u zich in Anna Paulowna’s kapel.
Het orthodoxe christendom
In de 11de eeuw (1054) vormde zich een onomkeerbare tweedeling tussen de oostelijke en westelijke helft van het christelijke Romeinse Rijk. Zo ontstond aan de ene kant de rooms-katholieke of Latijnse Kerk en aan de andere kant de oosters-orthodoxe of Byzantijnse Kerk.
Het woord ‘orthodox’ betekent zowel ‘juiste aanbidding’ (doxa) als ‘rechte leer’ (dogma). Beide aspecten – de eredienst en de getrouwe getuigenis van Gods openbaring – zijn erg belangrijk voor orthodoxe christenen.
Het orthodoxe kerkgebouw is vol symboliek. Het symboliseert de verschillende etappes in Gods heilsplan. De voorhal staat voor de wereld van het Oude Testament, het schip voor de wereld van Christus’ Kerk en het verhoogde heiligdom voor het komende Koninkrijk. Het kerkgebouw symboliseert eveneens het lege graf en het lichaam van Christus. Achter de iconostase bevindt zich het heiligdom. Centraal in het heiligdom, dat alleen toegankelijk is voor geestelijken, staat de altaartafel waarop de eucharistie wordt gevierd.
Iconen (letterlijk: beelden) vormen een belangrijk kenmerk van de orthodoxe kerk en hebben tot doel de gelovigen te inspireren en aan te zetten tot goed gedrag. De deur naar het heiligdom wordt omringd door iconen van Christus, Maria en heiligen. Ook in de rest van de kerk zijn veel iconen, zowel op standaards als aan de wanden. Gelovigen steken kaarsen op voor de iconen van heiligen en bewijzen eer door de beelden te kussen. Tijdens de eredienst worden zowel de iconen als de gelovigen zelf bewierookt. De mens is immers ook een icoon (beeld) van God!
Gelovigen nemen actief deel aan de diensten. In de eerste plaats door te bidden, wat meestal staand gebeurt. Vaak zingt een koor, soms de hele gemeenschap. Soms schrijven gelovigen namen op briefjes om door de priester te worden gedacht. Er is een aparte kaarsenstandaard ter gedachtenis van de overledenen. Mensen biechten bij een standaard met daarop een kruis en een Evangelie, als teken dat Christus zelf de biecht afneemt. Ze ontvangen de eucharistie onder beide gedaanten van brood en wijn.
Anna Paulowna
Anna Paulowna was de jongste dochter van tsaar Paul I en Maria Fjodorovna. Toen zij zes jaar oud was, werd haar vader vermoord. Haar broer Alexander, die in het complot zat, volgde hem op. Anna genoot een zeer veelzijdige opvoeding: ze leerde, behalve Russisch, ook Duits en Frans en kreeg les in wis- en natuurkunde. Ter ontspanning schilderde en borduurde ze historische taferelen.
Als zuster van de tsaar was Anna Paulowna een gewilde partij in Europa. Keizer Napoleon bevond zich onder de huwelijkskandidaten, maar werd afgewezen. In 1816 trouwde Anna in St.-Petersburg met de Nederlandse kroonprins, de later koning Willem II. Het huwelijk werd voltrokken volgens de protestantse liturgie, maar naar Russisch-orthodox ritueel. In de Nederlanden had het paar verschillende paleizen tot zijn beschikking, waaronder Paleis Kneuterdijk in Den Haag.
Anna was doordrongen van haar keizerlijke afkomst. Door haar opvoeding was haar houding als koningin afstandelijk en soms ook hooghartig. Ze verklaarde eens dat ‘Het een eer (is) voor het land om een Grootvorstin als Koningin te hebben. De koning was gevleid dat hij mij kon krijgen.’ Toch was ze ook sterk betrokken bij de Nederlandse samenleving. Ze sprak beter Nederlands dan haar man en richtte onder meer een militair hospitaal en een naaischool voor arme vrouwen en meisjes op.
Na de dood van Willem II in 1849 vereenzaamde Anna Paulowna. Ze wilde niet meer in Paleis Kneuterdijk wonen en trok zich terug uit het openbare leven. In 1865 stierf Anna. Er werd een orthodoxe rouwdienst gehouden in haar Russisch-orthodoxe kapel in Huis Rustenburg. Van daar ging de begrafenisstoet naar Delft waar Anna werd bijgezet in de Koninklijke grafkelder.
